στο φαράγγι

Πάντα είναι ωραίο το αίσθημα να επιστρέφεις σε "στέρεο" έδαφος μετά από μια βόλτα κατά μήκος μιας χαράδρας. Εδώ η ομώνυμη του Βίκου, βάθους 950μ. Tόπος εκκίνησης και επιστροφής: Μονοδένδρι.














Αλήθεια, που πήγε τελευταία το φθινόπωρο? Έχω βαρεθεί τα ρούχα μου.

Δωδώνη

Υπόθεσις:
Έστω ότι είσαι πνιγμένος/η με τις δουλειές και την αναζήτηση κατοικίας και βλέπεις τριήμερο να΄ρχεται. Αν είσαι η υπογράφουσα φαντασιώνεσαι ένα βακάνς στην πατρίδα Ήπειρο. Καλείς πολλούς, άλλοι έχουν κανονίσει, άλλοι δεν παίρνουν άδεια τη Δευτέρα 27/10. Πάτε τέσσερις αποφασισμένοι για όλα: φαγητό, ξεκούραση, βόλτες. Μα έλα που οι μεταμεσονύχτιες κουβέντες κρατάνε πάντα περισσότερο από όσο υπολογίζεις και έτσι την πρώτη ολοκληρωτικά ελεύθερη μέρα σου αποφασίζεις ότι το μόνο αξιόλογο μέρος που προλαβαίνετε να πάτε να δείτε είναι η γειτονική -πλην όμως ιστορική- Δωδώνη.

Στη Δωδώνη είχα καιρό να πάω. Την τελευταία φορά πήγαινα στο σχολείο, ήταν καλοκαίρι ντάλα και το συνταρακτικό που μου συνέβη ήταν ότι ανεβαίνοντας ψηλά στο θέατρο για να με βγάλουν φωτογραφία, είδα ένα φίδι και κατέβηκα σχεδόν κουτρουβαλώντας από την τρεχάλα μου. Την περασμένη Κυριακή τα πράγματα ήταν διαφορετικά.



Ένα σύντομο briefing για τον επισκέπτη:
Στον αρχαιολογικό χώρο της Δωδώνης φτάνεις σήμερα μέσω της Εγνατίας Οδού. Γρήγορα και πολιτισμένα. Μετά δεν έχει ολοκληρωθεί ένα τελευταίο δρομάκι και κάνεις μια μικροπαράκαμψη αλλά πάντως το έχεις. Ο αρχαιολογικός χώρος ο ίδιος είναι φροντισμένος μα αισθάνεσαι ότι θα μπορούσαν να έχουν γίνει περισσότερες ανασκαφές. Ωραίο κτιριάκι στη είσοδο, καθαρές τουαλέττες, όμορφη μικρή καφετέρια με θέα, μονοπάτια, σήμανση με ανοξείδωτες πινακίδες με κατόψεις και λίγα επεξηγηματικά λόγια. Τα οποία παρεπιπτώντως είναι απαραίτητα δεδομένου ότι για την ιστορία της Ηπείρου την εποχή εκείνη, λίγα πράγματα είναι γνωστά (βλ. το "Κοινό των Ηπειρωτών", το βασιλιάς Πύρρο κλπκλπ). Από εδώ και από εκεί κάποια υπόστεγα για τους αρχαιολόγους, απέναντι κάτι μπουλντόζες(?!) ίσιωναν ένα κομμάτι γης και το θέατρο κλειστό. Δεν επιτρέπεται η πρόσβαση πλέον. Κρίμα γιατί η θέα από ψηλά ήταν μοναδική. Το θυμάμαι από εκείνη την πρώτη επίσκεψη παλιά. Το κατάστημα με τα αναμνηστικά παραφερνάλια στην έξοδο δυστυχώς ήταν κλειστό (κυριακάτικα και σε τριήμερο, είστε καλά?) και ο κατάλογος/βιβλιαράκι στα ελληνικά είχε τελειώσει.


Σαν αρχιτέκτονας κόλλησα με την προσαρμογή κτιριακών τύπων που μελετάμε συνήθως (ο ναός, η στοά, το πρυτανείο και λοιπά δημόσια κτίρια) σε ανώμαλο έδαφος. Τα παραδείγματα από την αρχαιότητα στον ελλαδικό χώρο με τα οποία έχουν γαλουχηθεί γενιές και γενιές αρχιτεκτόνων αναφέρονται σε εδάφη ίσια. Εδώ κάποια από αυτά τα κτίρια αναπτύσσονταν πάνω σε μια μικρή πλαγιά. Μια τρισδιάστατη αναπαράσταση (και κάτοψη έστω, θα βόλευε) μου έλειψε. Είχα περιέργεια να μάθω πως επιλύθηκε ο κτιριακός τύπος εδώ.


Σαν τουρίστας δεν μπορώ να μιλήσω εύκολα καθότι ντόπια. Οι άλλοι όμως που δεν είχαν ξαναπάει έδειχναν εντυπωσιασμένοι με την επιβλητικότητα του τόπου, τις διαστάσεις και τον βαθμό διατήρησης των αρχαίων. Μια μικρή κοιλάδα ανάμεσα στα βουνά, παντού δέντρα και πράσινο, και το φως να τρυπάει τα σύννεφα και να κατεβαίνει σε λεπτές δέσμες. Γέλαγαν που δεν είναι γνωστός ο χώρος καθότι ατύχησε να βρίσκεται σε μια χώρα που αρχαία θέατρα συναντάς παντού. Μικρότερα και λιγότερο καλοδιατηρημένα μεν αλλά κάθε χωριό και τα αρχαία του. Είναι και μακριά από την Αθήνα οπότε δεν θέλει και πολύ.



Στο πνεύμα των ημερών, δεν λείψαν οι αναφορές στον Πανοραμίξ ή οι μάταιες ρητορικές ερωτήσεις "αυτή είναι η γνωστή βελανιδιά των χρησμών ?" μπροστά από την "Ιερά Οικία" ή αλλιώς το μαντείο αυτό καθεαυτό. Τα βελανίδια ή οι πολλές ταινίες (δεν έχω προσδιορίσει το αίτιο), καμμιά ώρα αργότερα κατέληξα να φωνάζω να φύγουμε σε μια παρέα που είχε μοιράσει ρόλους από τον "Άρχοντα των Δαχτυλιδιών" και φωτογραφιζόταν σε δραματικές πόζες για τα "extras" του dvd.

και άλλοι Ρεντζαίοι

Μερικές ιστορίες φαίνεται πως δεν είναι φτιαγμένες για να να ειπωθούν μόνο μια φορά.



Το καλοκαίρι του 2005 είχα γράψει ένα post για κάποιους πρόγονούς μου λήσταρχους, τους "Ρεντζαίους". Δυο χρόνια μετά ένα άλλο post για ένα βιβλίο που είχα ανακαλύψει για αυτούς. Εν τω μεταξύ είχα λάβει διάφορα emails από κόσμο που έβρισκε την ιστορία online και μου έλεγε ότι την είχε ακούσει από τους παππούδες ή τους γονείς του. Προφανώς δεν υπάρχουν και πολλά online για αυτούς οπότε το datascape εμφανίζεται πρώτο άνετα. Μια από αυτούς που έπεσαν πάνω στα προαναφερθέντα κείμενα ήταν και η Βάγια. Αλλά δεν ήθελε μόνο να μου πει ότι γνωρίζει και αυτή την ιστορία. Η Βάγια, που έχει background κοινωνιολογίας τελειώνει το master της και ως θέμα για της διπλωματική της επέλεξε να ασχοληθεί με την ιστορία των Ρεντζαίων και συγκεκριμμένα με το πως πέρασε η ιστορία αυτή στους νεώτερους, πως λέγεται η ιστορία από τόπο σε τόπο, ή κάτι τέτοιο τέλος πάντων. Ακόμη αρχή είναι, ούτε και η ίδια δεν ξέρει το προς τα που θα την πάει το υλικό που θα καταφέρει να συλλέξει.

Κάτι επειδή τη συμπάθησα, κάτι επειδή βρήκα το εγχείρημα συγκινητικό, κάτι από ψώνιο που θα συμμετείχα κατά κάποιον τρόπο στην ιστορία των Ρεντζαίων, αποφάσισα να τη βοηθήσω όπως μπορούσα. Ήταν και ένας τρόπος για να ανταποδώσω κάτι στον παππού μου που μου αφηγήθηκε αυτή την ιστορία και τόσες άλλες, έναν άνθρωπο που θαυμάζω και αγαπώ. Τους όρους μου τους έθεσα από την αρχή: Βάγια κάνε ότι καταλαβαινεις, εγώ θα σε βοηθήσω στη συλλογή του υλικού όπως θα έκανα αν ήταν κάτι δικό μου, αλλά θέλω μερικά αντίτυπα. Δέχθηκε χαμογελώντας. Και έτσι το βουητό της Βαλαωρίτου που τα είπαμε ένα Σάββατο πρωί, έδωσε τη θέση του στην ησυχία του απογεύματος του Μεγάλου Σαββάτου της Μυροδάφνης.

Θα μάζευα όποιους χρειαζόμασταν από τη φατρία. Πασχαλινή περίοδος ήταν, σχεδόν όλοι είχαν ανέβει στο χωριό, όπως πάντα. Περνάμε τόσο καλά άλλωστε που ακόμη και τώρα που δεν είμαστε πλέον νήπια, πραγματικά κάνουμε κέφι να βρεθούμε όλοι μαζί εκεί. Τι θέλεις?, τη ρώτησα. Το pool μου περιλαμβάνει από πιτσιρίκια γαντζωμένα στο playstation, το μπάσκετ και τα ποδήλατα που έχουν ακούσει την ιστορία, νέους ανθρώπους με το ίδιο background αλλά και με αγάπη στην ιστορία του τόπου, το ίδιο μοντέλο σε βαρεμάρα και clubbing, μέχρι και μεσήλικες αστούς, ιθαγενείς, μια καθηγήτρια ιστορίας στο Πανεπιστήμιο των Ιωαννίνων με πολλά δεδομένα πιθανώς στα χέρια της και πληθώρα παππούδων που ήταν πολύ πιο κοντά στα γεγονότα. Ο ένας μάλιστα (ο δικός μου) τους είχε δει και μιλήσει ως παιδί. Τέλος διαθέτω και παππούδες από άλλα μέρη της Ηπείρου. Η Βάγια ήταν χαλαρή οπότε μάζεψα όποιον γούσταρε, στα διαλείμματα της παρασκευής της μαγειρίτσας και της συγκρότησης του κοκορετσιού της επομένης.

Η Βάγια παρουσιάστηκε με ένα ωραιότατο μους σοκολάτας, το φίλο της και ένα κασετοφωνάκι. Το απόγευμά μας κύλησε με καφέδες, γλυκά, τον παππού μου και την πανεπιστημιακό θεία ως highlights, μα η αλήθεια είναι ότι όλοι είχαν κάτι να προσθέσουν. Εγώ ανέλαβα τη διευθέτηση των συμβαλλομένων στην έρευνα και γενικοτερα την οργάνωση. Μετά το πρώτο session στο σπίτι μας, πήγαμε για μια βόλτα. Μαζί σε όλη αυτή την ιστορία ήταν και ο πολύτιμος ξάδερφος Γιάννης Γκ. με τις τρελές ιστορικές γνώσεις. Στόχος ήταν να δούμε την γεωγραφία της περιοχής και να μιλήσουμε στη Βάγια για τα περάσματα, την οικονομία της περιοχής, το βιωτικό επίπεδο των ντόπιων τότε και τα ρέστα. Είχε σουρουπώσει και μας είχε κόψει το κρύο όταν μαζευτήκαμε στο σπίτι των Γκ. για ένα δεύτερο καφέ, λίγο ζέσταμα και ψιλή κουβέντα γύρω από το τζάκι.

Με τη Βάγια θα ξανασυναντηθούμε για κάτι λεπτομέρειες εδώ, στην Αθήνα πια. Ελπίζω να κάνει μια εργασία όπως τη θέλει, της εύχομαι καλή επιτυχία και την ευχαριστώ για την ωραία εμπειρία που μου χάρισε. Είμαι πολύ ικανοποιημένη. Και είναι πολύ ωραίο που όλο αυτό ξεκίνησε από ένα ψάξιμο στο internet. Απορώ πραγματικά που ακόμη και σήμερα βρίσκονται μερικοί άνθρωποι που θεωρούν το internet απρόσωπο και αντικοινωνικό. Ιδίως όταν είναι νέοι.

ορεσίβιο λεξικό

-ή μια ώρα με λίγο τσίπουρο και τον Άρη(*)-

καθημερινότητα
κανταρέλα (μάλλον ιταλικής προέλευσης) : κομβόι, ο ένας πίσω από τον άλλον
παζαρόξ(υ)λα : (σύνθετο), ξύλα κομμένα για πούλημα στο παζάρι
ζουμπουχλιάζω : κάνω αλοιφή, λιώνω (π.χ. θα σε ζουμπουχλιάσω = θα σε λιώσω)
σκούπρο : σκουπίδι (μεταφορικά: άνθρωπος χαμηλής –υπο- στάθμης)
παταγούδιασα : κρύωσα
μπούντιασα : παταγούδιασα
απόρρ(ι)χνω: αποβάλω
λάρωμα : ξάπλωμα, ηρεμία
καλτσερά: εσώρουχα, ασπρόρουχα (π.χ. πήγε να πλύν’ τα καλτσερά στο ποτάμι = πήγε να πλύνει τα εσώρουχα στο ποτάμι)
τα πέρα δώθε: τα πράγματα καθημερινής χρήσης
ζγκαϊδός: αλλήθωρος
καταϊ΄ς : κατά-γής, κάτω
αργανέλα: τύπος σκοινιού

καταχρήσεις
ντέργα : τέζα, knock out (π.χ. όταν κάποιον έχει πιεί πολύ, πέφτει «ντέργα»)
γκορδωμένος : ντέργα
αντράλα : ταραχή (π.χ. αντράλα στο κεφάλι = ταραχή στο κεφάλι)

τοπογραφία
γλιτσ(ι)νάρια (προφέρεται γκλιchνάρια) : βουνά με χαράδρες ή απότομο /επικίνδυνο έδαφος
στεφάνια : γκλιτσ(ι)νάρια
ζ(ω)νάκι: στενό πέρασα
μτσούτα (προφέρεται μchούτα): καταρράκτης

flora
μπίσλιες : τύπος μικρού και αρωματικού αχλαδιού
μπούνιες : τύπος μεγάλου αχλαδιού
μπίστια (τα) : πουρνάρια
ροκίσιο : καλαμποκίσιο


fauna

κανούτα: γκρίζα γίδα (μεταφορικά: η γριά γυναίκα)
καρέσω (προφέρεται καρέshω) : κόκκινη (για ζώα κοκκινωπού χρώματος)
στάλωμα: κοιμάμαι (για ζώα, τα ζεστά μεσημέρια, π.χ. έβαλε τα ζώα για στάλισμα)
σκαρίζω: ξυπνάω τα ζώα


εκφράσεις
όρσε : όρισε, πρόσταξε, διέταξε (χρησιμοποιείται σαν απάντηση, σήμερα πια μόνο από τις μεγάλης ηλικίας γυναίκες προς τους συζύγους τους)

ταπίπκα : μπρούμυτα, ανάποδα (π.χ. γύρισα/έπεσα ταπίπκα = γύρισα/έπεσα μπρούμυτα)

θεραπεύτ(η)κα: ευχαριστήθηκα (εκφωνείται ως επιφώνημα ευχαρίστησης μετά από οτιδήποτε μπορεί να προσφέρει ευχαρίστηση)


ακατάλληλα για κάτω των 18

μπροστομούνα: γυναίκα ελευθερίων ηθών, πουτάνα

καλαφατίζω (την) : επιδίδομαι στη γενετήσια πράξη με (την), πηδάω (την), φυστικώνω (την) κλπ.

σέρνομαι : επιδίδομαι στη γενετήσια πράξη (κυρίως για ζώα, π.χ.: τα μλάρια σέρν[ο]ταν: τα μουλάρια αναπαραγόντουσαν)

(*): Σημειώσεις από μια ώρα σε καφενείο της Ηπείρου, που τα φώτα πέφτουν στο γκεσταριλίκι του ξανθού γαλανομάτη ορεσίβιου 60άρη Άρη (δις). Ο Άρης πρέπει να είναι θείος μου καθόσον όλοι έχουμε κάποια συγγένεια μεταξύ μας, αλλά άντε βρες την. Κάθε φορά που με βλέπει μου λέει πόση εντύπωση του είχε κάνει που με είχε δει να σκιτσάρω την εκκλησία του χωριού. Έμοιαζε!!!, λέει έκαμβος. Ως φοιτήτρια τράβηξα ένα γερό κόλλημα με τη ζωγραφική once. Τεσπά, ως ένας από τους πρώτους που με αναγνώρισαν, του υποσχέθηκα να τον σκιτσάρω και τον ίδιο αν μοιραστεί μαζί μου την προαναφερθείσα ορεσίβια ορολογία.